• overzicht - Meer buitenlands nieuws

print artikel              mail artikel

Hij was onwaarschijnlijk mild. Jaroslaw Kaczynski, de premier van Polen, liet zich woensdag tijdens zijn eerste bezoek aan Brussel van zijn beste kant zien. Voor iedereen een glimlach of een vriendelijk woord. Zelfs de Polen wisten niet wat ze zagen. Waar was de ijzervreter gebleven? De anti-Europeaan? De stijve moraalridder?
Het buitenlandse charmeoffensief staat in schril contrast met het klimaat van paranoia dat zo langzamerhand in Polen aan het ontstaan is. Kaczynski en zijn tweelingbroer Lech Kaczynski, die president is, zijn in eigen land de aanjagers van een morele revolutie, die een spoor van vernieling dreigt achter te laten.
Centraal in het politieke discours van de broers staat het jaartal 1989. Toen viel het communisme, maar volgens Lech en Jaroslaw Kaczynski, zelf oud-dissidenten, is het nooit echt gevallen. Achter de schermen, zeggen zij, wordt Polen nog steeds geregeerd door de oud-communistische elite. Die collaborateurs moeten nu alsnog worden ontmaskerd en verjaagd.
Maar in zijn ijver om het verleden recht te zetten schiet de tweeling zijn doel voorbij. In plaats van een ordelijke ‘zuivering’ zit Polen opgescheept met een wild uitslaande brand. Deze week ging zelfs de twee jaar geleden overleden dissident Jacek Kuron op de brandstapel, tot diepe verontwaardiging van menigeen. Kuron onderhandelde destijds met de communisten over een vreedzame machtsoverdracht, een unieke prestatie, maar volgens zijn ‘rechters’ zou hij zich daarbij te zacht hebben opgesteld.
Vorige week stemde de senaat in met een omstreden wet die grote delen van de bevolking onderwerpt aan een verplicht antecedentenonderzoek. Volgens eerdere regelgeving moest dat ook al, maar tot nu toe werd zulk onderzoek altijd achter gesloten deuren gedaan door speciale rechtbanken. Nu moet iedereen publiekelijk met de billen bloot. De dossiers van de vroegere geheime dienst (SB) worden publiekelijk toegankelijk, voor het eerst in zestien jaar. Bovendien is de groep die onderzocht wordt aanzienlijk uitgebreid, met onder meer journalisten en rectoren (indien geboren vóór augustus 1972).
In de senaat was veel kritiek op de wet, maar uiteindelijk gaf ook daar partijdiscipline de doorslag. „We hebben gefaald”, zegt oud-dissident en senaatsvoorzitter Bogdan Borusewicz. „Het debat is overschaduwd door partijpolitiek. Dat zou bij zo’n belangrijke kwestie eigenlijk niet mogen.” Speciale rechters spelen straks geen rol meer.
Het IPN, een geschiedkundig instituut, bepaalt nu wie indertijd informatie heeft geleverd en maakt die dossiers openbaar. Wie het daar niet mee eens is, moet naar een civiele rechter stappen. Wie zijn onschuld niet kan bewijzen mag door zijn werkgever worden ontslagen. De schattingen over het aantal mensen dat onder de nieuwe wet valt lopen uiteen van 10.000 tot 100.000.
Volgens critici doet de moreelconservatieve regeringspartij van de Kaczynski’s, Recht en Rechtvaardigheid (PiS), haar naam geen eer aan. Zo vallen priesters die hebben gecollaboreerd niet onder de nieuwe regels. De katholieke kerk mag de zuivering in eigen hand houden. „Rechtsongelijkheid”, zegt politiek analist Aleksander Smolar. Ook wordt onderscheid gemaakt tussen mensen van wie intieme details uit het privéleven worden gepubliceerd en mensen die hiervan verschoond blijven. Journalisten behoren tot de eerste categorie, burgemeesters tot de tweede. „Zeer dubieus”, zegt senator Urszula Gacek, die tegen wet stemde.
De wet is waarschijnlijk ook gewoon in strijd met privacyregels. „Geheime affaires of homoseksuele contacten kunnen nu opeens na twintig jaar bekend worden”, zegt Gacek. „Straks hebben we sappige, kleine schandalen, terwijl het zou moeten draaien om het begrijpen van onze geschiedenis.” In het oude systeem werd onderscheid gemaakt tussen daders en slachtoffers. In de nieuwe wet draait alles om een nieuw en zeer wijd juridisch begrip, de ‘persoonlijke informatiebron’, in Polen bekend als OZI. Ook mensen die zijn afgeluisterd zonder dat ze dit in de gaten hadden zijn OZI. En moeten hun onschuld bewijzen.
Geen gemakkelijke opgave, want de communistische archieven blijken vaak ook nog eens onbetrouwbaar. „Agenten van de SB kregen fondsen naar gelang de omvang van hun informantennetwerk”, zegt Gacek. „De verleiding om zomaar wat namen op te geven was erg groot. Geldstromen werden niet of slecht gecontroleerd.” Ironisch genoeg werd de moreelconservatieve regering in juni zelf de dupe van valse informatie. Minister van Financiën Zyta Gilowska trad toen af omdat ze zou hebben gecollaboreerd. De afgelopen weken bleek tijdens haar proces dat ze, zonder haar medeweten, als informant is opgegeven door een geheim agent, echtgenoot van een van haar vriendinnen. Het vonnis in haar zaak valt over een week en ze zal zeer waarschijnlijk worden vrijgesproken.
Zoveel kritiek en toch zo’n wet. Hoe is dat mogelijk? „Polen is op dit moment een bulldozerdemocratie”, zegt senator Gacek. „Politici zijn doodsbang voor het verwijt dat ze halfslachtig zijn geweest. Vandaar dit radicalisme.” Volgens analist Smolar is de rechtsliberale oppositie medeschuldig aan de huidige situatie. „Al voor de verkiezingen buitelden partijen buitelden over elkaar: wie durft de hardste kritiek te leveren? Nu is het moeilijk terug krabbelen.”
Volgens Smolar is de noodzaak van een communistenjacht om populistische redenen enorm opgeklopt. „Ik denk niet dat er nog veel prominente Polen zullen worden ontmaskerd als collaborateurs. Ik voorzie wel veel klein persoonlijk leed. Bovendien verwacht ik dat het Hooggerechtshof de wet op veel punten zal afkeuren.” Volgens de analist hebben de Kaczynski’s zich vergaloppeerd. „De tweeling had een minder radicale zuivering voor ogen, maar heeft onbeheersbare krachten losgemaakt. Veelzeggend is dat het vooral jonge politici zijn die aandringen op een radicale wet.” Senator Borusewicz: „De grootste anticommunisten zijn mensen die onder het communisme niets hebben gedaan of het communisme nooit hebben meegemaakt.”